Bilanço ve Gelir Tablosu Nasıl Okunur

Bir işletmenin finansal durumunu anlamanın en temel yolu mali tablolarını okumaktır. Bilanço ve gelir tablosu, işletmenin neye sahip olduğunu, bunları hangi kaynaklarla finanse ettiğini ve dönem sonunda ne kadar kâr ya da zarar ettiğini gösterir. Bankada kredi biriminde, aracı kurumda veya bir işletmenin muhasebe biriminde staj yapıyorsanız bu tablolarla neredeyse her gün karşılaşırsınız.

Bilanço ve Gelir Tablosu Nedir?

Bilanço, işletmenin belirli bir tarihteki varlıklarını ve bu varlıkların kaynaklarını gösteren tablodur. Bu nedenle bilanço bir "fotoğraf" gibidir; yalnızca o güne ait durumu yansıtır. Tablonun bir tarafında aktif (varlıklar), diğer tarafında pasif (kaynaklar) yer alır.

Bilançonun temel kuralı, aktif toplamının her zaman pasif toplamına eşit olmasıdır. Çünkü işletmenin sahip olduğu her varlık ya borçla ya da ortakların koyduğu sermaye ve birikmiş kârla finanse edilmiştir. Bu eşitliğe temel muhasebe denklemi denir.

Gelir tablosu ise belirli bir dönemdeki gelirleri, giderleri ve sonuçta oluşan kâr veya zararı gösterir. Bilançodan farklı olarak bir "film" gibidir; bir yıl ya da bir çeyrek boyunca yaşananları özetler. Dönem sonunda oluşan net kâr veya zarar, bilançonun özkaynaklar bölümüne aktarılır. Böylece iki tablo birbirine bağlanır.

Bilançonun Yapısı: Aktif ve Pasif Kalemler

Türkiye'de bilanço esasına göre defter tutan işletmeler hesaplarını Tek Düzen Hesap Planı'na göre tutar; bankalar ve sigorta şirketleri ise kendi sektörlerine özgü hesap planlarını kullanır. Bilanço kalemleri de bu plandaki hesap gruplarına göre sıralanır. Kalemlerin hangi hesaplardan geldiğini anlamak için tek düzen hesap planı ve yevmiye kayıtları rehberine göz atabilirsiniz.

Aktif kalemler genellikle paraya çevrilme hızına göre sıralanır. En likit varlık olan kasa en üstte, paraya çevrilmesi en uzun süren duran varlıklar ise altta yer alır. Pasif kalemlerde ise vadesi en yakın borçlar en üstte bulunur.

Gelir Tablosunun Yapısı

Gelir tablosu yukarıdan aşağıya doğru, satıştan başlayarak net kâra ulaşan bir hesaplama sırası izler. Her aşamada bir ara sonuç bulunur ve bu ara sonuçlar ayrı ayrı yorumlanabilir.

1. Brüt satışlar: Dönem içinde yapılan toplam satış tutarıdır.
2. Satış indirimleri: İadeler ve iskontolar düşülerek net satışlara ulaşılır.
3. Satışların maliyeti: Satılan mal veya hizmetin maliyeti net satışlardan çıkarılır ve brüt satış kârı bulunur.
4. Faaliyet giderleri: Pazarlama, genel yönetim ve araştırma geliştirme giderleri düşülerek faaliyet kârına ulaşılır.
5. Diğer gelir ve giderler: Esas faaliyet dışındaki gelir ve giderler ile finansman giderleri hesaba katılır.
6. Vergi öncesi kâr ve dönem net kârı: Vergi karşılığı düşüldükten sonra dönem net kârı veya zararı ortaya çıkar.

Kurumlar vergisi gibi oranlar mevzuata göre değişebilir. Güncel oranları Gelir İdaresi Başkanlığı'nın sitesinden kontrol etmeniz gerekir.

Bilanço ve Gelir Tablosu Adım Adım Nasıl Okunur?

Mali tabloları ilk kez okuyan biri için çok sayıda kalem kafa karıştırıcı olabilir. Aşağıdaki sırayı izlemek, tabloları daha sistemli incelemenizi sağlar.

• Tarih ve dönemi kontrol edin: Bilançonun hangi tarihe, gelir tablosunun hangi döneme ait olduğunu belirleyin.
• Toplamlara bakın: Aktif ve pasif toplamlarının eşit olduğunu görün; işletmenin büyüklüğü hakkında fikir edinin.
• Varlık yapısını inceleyin: Varlıkların daha çok dönen mi yoksa duran varlıklardan mı oluştuğuna bakın.
• Kaynak yapısını inceleyin: İşletmenin ağırlıklı olarak borçla mı yoksa özkaynakla mı finanse edildiğini değerlendirin.
• Kârın kaynağını bulun: Kârın esas faaliyetten mi yoksa faaliyet dışı gelirlerden mi geldiğini gelir tablosundan izleyin.
• Önceki dönemle karşılaştırın: Kalemlerdeki artış ve azalışları inceleyerek eğilimleri görün.

Bu okuma, daha ayrıntılı bir analizin ilk adımıdır. Tablolardan elde edilen rakamlarla likidite, kârlılık ve borçluluk ölçümleri yapmak için finansal oran analizi rehberine geçebilirsiniz.

Mali Tabloları Okurken Sık Yapılan Hatalar

• Tek bir döneme bakmak: Yalnızca bir yılın rakamları eğilimi göstermez; en az iki dönemi karşılaştırmak gerekir.
• Ciroyu kârla karıştırmak: Yüksek satış tutarı, giderler de yüksekse düşük bir net kâr anlamına gelebilir.
• Dipnotları atlamak: Mali tabloların açıklayıcı notları, kalemlerin nasıl hesaplandığını ve önemli riskleri gösterir.
• Sektörü dikkate almamak: Bir perakende işletmesi ile bir sanayi işletmesinin varlık yapısı doğal olarak farklıdır.

Stajda Mali Tablolarla İlgili Neler Gözlemlersiniz?

Staj yaptığınız yere göre mali tablolarla farklı şekillerde karşılaşırsınız. Bankanın kredi biriminde, kredi başvurusu yapan firmaların bilanço ve gelir tablolarının incelendiğini görürsünüz. Bir işletmenin muhasebe biriminde ise bu tabloların dönem sonunda nasıl hazırlandığını izlersiniz.

Muhasebe biriminde dönem sonu işlemleri dikkat çekicidir. Amortisman ayrılması, stok sayımı, gelir ve giderlerin doğru döneme aktarılması ve hesapların kapatılması bu işlemler arasındadır. Bu çalışmalar tamamlandıktan sonra mizan hazırlanır ve mali tablolar mizandan üretilir.

Ayrıca gelir tablosundaki kârın her zaman nakde dönüşmediğini fark edersiniz. Bu farkı anlamak için nakit yönetimi ve nakit akış tablosu konusunu da incelemeniz yararlı olur.

Bilanço ve Gelir Tablosu Staj Defterine Nasıl Yazılır?

Mali tablolarla ilgili bir günü anlatırken tabloları kopyalamak yerine onları nasıl incelediğinizi ve ne öğrendiğinizi yazın. Değerlendiriciler kavramları anlayıp anlamadığınızı görmek ister.

• Hangi tabloyu, hangi amaçla incelediğinizi belirtin: kredi değerlendirmesi, dönem sonu kapanışı veya eğitim amaçlı inceleme gibi.
• Aktif, pasif, özkaynak ve brüt kâr gibi kavramları kendi cümlelerinizle tanımlayın.
• İsterseniz gerçek rakamlar yerine temsili ve basit rakamlarla küçük bir tablo örneği çizin.
• Firma adını, gerçek tutarları ve gizli bilgileri kesinlikle yazmayın.
• İki tablo arasındaki bağlantıyı nasıl kavradığınızı kısaca değerlendirin.

Örnek: Bugün kredi biriminde bir ticari müşterinin bilanço ve gelir tablosunun nasıl incelendiğini gözlemledim. Birim sorumlusu önce aktif ve pasif toplamlarının eşitliğini kontrol etti, ardından dönen varlıklarla kısa vadeli borçları karşılaştırdı. Gelir tablosunda ise kârın büyük kısmının esas faaliyetten mi geldiğine baktı. Bilançonun belirli bir günün fotoğrafı, gelir tablosunun ise bir dönemin özeti olduğunu bu inceleme sırasında daha iyi anladım. Ayrıca kalemlerin tek düzen hesap planındaki hesap gruplarıyla nasıl eşleştiğini not aldım.

Bu paragraf yalnızca bir örnektir. Kendi kurumunuza ve deneyiminize göre uyarlayın; incelediğiniz tabloları kendi cümlelerinizle anlatın.

Sıkça Sorulan Sorular

Bilançoda aktif ve pasif neden her zaman eşittir?

Çünkü işletmenin sahip olduğu her varlık bir kaynaktan finanse edilmiştir. Pasif tarafı bu kaynakları, yani borçları ve özkaynakları gösterdiği için iki tarafın toplamı birbirine eşit olur.

Kâr eden bir işletme neden nakit sıkıntısı yaşayabilir?

Gelir tablosu satışları tahsil edilip edilmediğine bakmadan kaydeder. Vadeli satışların tahsilatı gecikirse işletme kâr gösterdiği hâlde ödemelerinde zorlanabilir.

Mali tabloları staj defterine ekleyebilir miyim?

Gerçek mali tablolar kuruma ait gizli bilgiler içerebilir. Eklemek istiyorsanız staj sorumlunuzdan izin alın veya temsili rakamlarla hazırladığınız bir örnek tablo kullanın.